Pen Academic Publishing
Journals • Publish with us • Publishing Partnership • English
Derleme Makalesi | Açık Erişim
Eğitim Felsefesi ve Sosyolojisi Dergisi 2026, Cilt 7(1) 1-24

Sivil ve Etno-Kültürel Ulusalcılık Paradigmalarının Eğitim Sistemlerine Etkisi: Fransa, Almanya ve Türkiye Karşılaştırması

Oya Güler
Bu makaleye atıf yap
Makale Türü
Derleme Makalesi
Yayın Tarihi
August 25, 2026
Sayfa Sayısı
1-24
DOI
10.29329/jeps.2026.1436.12

Öz

Modern ulus-devletlerin inşası, yerel/etnik/dinî aidiyetleri merkezi otoriteye yönelten toplumsal dönüşümleri gerektirmiştir. Bu süreçte zorunlu ve standartlaştırılmış halk eğitimi, ortak bir ulusal kimliğin üretilmesinde temel araç olarak işlev görmüştür. Bu çalışma, sivil-siyasal ve etno-kültürel ulusalcılık ayrımı ekseninde, Fransa, Almanya ve Türkiye’de ulusalcılığın eğitim sistemlerinin kuruluş felsefesini ve kurumsal düzenini nasıl biçimlendirdiğini; ayrıca küreselleşme, göç, ulusüstü entegrasyon, dijitalleşme ve çokkültürlülük tartışmaları karşısında bu paradigmalarda gözlenen dönüşüm gerilimlerini karşılaştırmalı olarak analiz etmeyi amaçlamaktadır. Yöntem, ulusalcılık kuramları, karşılaştırmalı eğitim, tarihsel sosyoloji ve siyaset bilimi literatürünü kapsayan disiplinlerarası bir alanyazın taraması ve eleştirel değerlendirmeye dayanmaktadır. Bulgular, Fransa’da cumhuriyetçi-sivil ulus anlayışının laik, parasız ve zorunlu okul üzerinden kültürel asimilasyonla tamamlandığını; 2004’te kamusal okullarda dinî sembol yasağı gibi düzenlemelerin göçmen entegrasyonu ve çokkültürlülükle gerilimi görünür kıldığını göstermektedir. Almanya’da ulusun Volk/Kulturnation olarak kavramsallaştırılması ve Bildung geleneği, eğitimi kültürel-dilsel sürekliliğin taşıyıcısı yaparken, üçlü okul yapısı ve tracking mekanizmaları göçmen kökenli çocukları sistematik olarak alt statülü hatlara yönlendirebilmekte; savaş sonrası yüzleşmeye karşın Leitkultur ve “çokkültürlülük krizi” tartışmaları politikaları etkilemektedir. Türkiye’de ise 1924 Tevhid-i Tedrisat ile Fransız tarzı merkeziyetçi-laik çerçeve benimsenmiş, ancak Türk Tarih Tezi/Güneş-Dil Teorisi ve ders kitabı söylemleriyle etno-kültürel dışlayıcılıklar içeren hibrit bir model oluşmuştur; 2005 müfredat reformu ve AB sürecine rağmen dar milliyetçilik ve homojenleştirme eğilimi sürmüş, popülist milliyetçilik son dönemde ulusalcı söylemi yeniden güçlendirmiştir. Sonuç olarak, eğitim müfredatı, ritüel ve öğretmen yetiştirme aracılığıyla “ideal vatandaş” ı üretirken, üç ülkede de ulusal birlik hedefi ile çoğulculuk/demokratik yurttaşlık gereksinimleri arasında kalıcı bir gerilim yaratmakta; bu gerilimi aşmaya dönük politikalar için karşılaştırmalı ve eleştirel bir çerçeve zorunlu görünmektedir.

Anahtar Kelimeler: Ulus-Devlet İnşası Ulusal Kimlik Eğitim Sistemi Sivil-Siyasal Ulusalcılık Etno-Kültürel Ulusalcılık Karşılaştırmalı Analiz
Bu makaleye atıf yap
Güler, O. (2026). Sivil ve Etno-Kültürel Ulusalcılık Paradigmalarının Eğitim Sistemlerine Etkisi: Fransa, Almanya ve Türkiye Karşılaştırması. Eğitim Felsefesi ve Sosyolojisi Dergisi, 7(1), 1-24. https://doi.org/10.29329/jeps.2026.1436.12

  • Aktürk, Ş. (2012). Regimes of ethnicity and nationhood in Germany, Russia, and Turkey. Cambridge University Press. [Google Scholar]
  • Ambrosini, M., & Boccagni, P. (2015). Urban multiculturalism beyond the "backlash." Journal of Intercultural Studies, 36(1), 35–53. [Google Scholar]
  • Anderson, B. (1983). Imagined communities: Reflections on the origin and spread of nationalism. Verso. [Google Scholar]
  • Apple, M. W. (2004). Ideology and curriculum (3rd ed.). Routledge. [Google Scholar]
  • Banks, J. A. (Ed.). (2017). Citizenship education and global migration: Implications for theory, research, and teaching. American Educational Research Association. [Google Scholar]
  • Bayar, M. (2009). Reconsidering primordialism: An alternative approach to the study of ethnicity. Ethnic and Racial Studies, 32(8), 1639–1657. https://doi.org/10.1080/01419870902763878 [Google Scholar] [Crossref] 
  • Bertossi, C. (2012). French republicanism and the problem of normative density. Comparative European Politics, 10(3), 329–348. [Google Scholar]
  • Billig, M. (2023). Concluding chapter. In Banal nationalism (pp. 249–263). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003315988-12 [Google Scholar] [Crossref] 
  • Brose, E.-D. (1986). The politics of technological change in Prussia. Princeton University Press. [Google Scholar]
  • Brubaker, R. (1992). Citizenship and nationhood in France and Germany. Harvard University Press. [Google Scholar]
  • Chabal, E. (2015). A divided republic: Nation, state and citizenship in contemporary France. Cambridge University Press. [Google Scholar]
  • Copeaux, É. (1998). Tarih ders kitaplarında (1931–1993) Türk tarih tezinden Türk-İslam sentezine. Tarih Vakfı Yurt Yayınları. [Google Scholar]
  • Çayır, K. (2014). "Biz" kimiz? Ders kitaplarında kimlik, yurttaşlık, haklar. Tarih Vakfı Yurt Yayınları. [Google Scholar]
  • Çayır, K., & Gürkaynak, İ. (2008). The state of citizenship education in Turkey: Past and present. Journal of Social Science Education, 6(2), 50–58. [Google Scholar]
  • Grant, M. J., & Booth, A. (2009). A typology of reviews: An analysis of 14 review types and associated methodologies. Health Information & Libraries Journal, 26(2), 91–108. https://doi.org/10.1111/j.1471-1842.2009.00848.x [Google Scholar] [Crossref] 
  • Déloye, Y. (1994). École et citoyenneté: L'individualisme républicain de Jules Ferry à Vichy. Presses de Sciences Po. [Google Scholar]
  • Ersanilli, E., & Koopmans, R. (2010). Rewarding integration? Citizenship regulations and the socio-cultural integration of immigrants in the Netherlands, France and Germany. Journal of Ethnic and Migration Studies, 36(5), 773–791. [Google Scholar]
  • Faas, D. (2011). The nation, Europe, and migration: A comparison of geography, history, and citizenship education curricula in Greece, Germany, and England. Journal of Curriculum Studies, 43(4), 471–492. [Google Scholar]
  • Fishman, J. A. (1982). Sociolinguistic foundations of bilingual education. Bilingual Review/Revista Bilingüe, 9(1), 1–35. [Google Scholar]
  • Fortna, B. C. (2002). Imperial classroom: Islam, the state, and education in the late Ottoman Empire. Oxford University Press. [Google Scholar]
  • Gellner, E. (1983). Nations and nationalism. Cornell University Press. [Google Scholar]
  • Hobsbawm, E. J. (1990). Nations and nationalism since 1780: Programme, myth, reality. Cambridge University Press. [Google Scholar]
  • Hooghe, M., & de Vroome, T. (2015). The perception of ethnic diversity and anti-immigrant sentiments. Social Indicators Research, 121(2), 459–479. [Google Scholar]
  • Joppke, C. (2007). Beyond national models: Civic integration policies for immigrants in Western Europe. West European Politics, 30(1), 1–22. [Google Scholar]
  • Joppke, C. (2017). Is multiculturalism dead? Crisis and persistence in the constitutional state. Polity Press. [Google Scholar]
  • Kancı, T., & Altınay, A. G. (2007). Educating little soldiers and little Ayşes: Militarised and gendered citizenship in Turkish textbooks. In M. Bentley & S. Oakley (Eds.), Education in "multicultural" societies: Turkish and Swedish perspectives (pp. 51–70). Tufnell Press. [Google Scholar]
  • Kaplan, İ. (1999). Türkiye'de milli eğitim ideolojisi ve siyasal toplumsallaşma üzerine. İletişim Yayınları. [Google Scholar]
  • Kastoryano, R. (2002). Negotiating identities: States and immigrants in France and Germany. Princeton University Press. [Google Scholar]
  • Kaya, A. (2012). Backlash of multiculturalist and republicanist policies of integration in the age of securitization. Philosophy & Social Criticism, 38(4–5), 399–411. [Google Scholar]
  • Kuzu, D. (2019). The politics of Turkish nationalism. In A. Özerdem & M. Whiting (Eds.), The Routledge handbook of Turkish politics (1st ed., pp. 69–80). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315143842-6 [Google Scholar] [Crossref] 
  • Lorcerie, F. (2003). L'école et le défi ethnique: Éducation et intégration. ESF/NRP. [Google Scholar]
  • Öntaş, T., Çarıkçı, E., & Çoban, Ö. (2025). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli kapsamında sosyal bilgiler dersi öğretim programı ve 5. sınıf ders kitaplarında vatandaşlık ve kimlik eğitiminin tematik örüntüleri. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 23(2), 1810–1835. https://doi.org/10.37217/tebd.1691156 [Google Scholar] [Crossref] 
  • Ozan, H., & Kuş, Z. (2021). Meşrutiyet'ten Cumhuriyet'e vatandaşlık öğretim programlarında kimlik inşası. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi – JRES, 8(2), 237–257. https://doi.org/10.51725/etad.954628 [Google Scholar] [Crossref] 
  • Palmowski, J. (2011). The Europeanization of the nation-state. Journal of Contemporary History, 46(3), 631–657. https://doi.org/10.1177/0022009411403336 [Google Scholar] [Crossref] 
  • Piattoeva, N., Viseu, S., & Wirthová, J. (2023). Introduction to the special issue "Return of the nation: Education in an era of rising nationalism and populism." European Educational Research Journal, 22(5), 595–606. https://doi.org/10.1177/14749041231188413 [Google Scholar] [Crossref] 
  • Reitz, J. G., Simon, P., & Laxer, E. (2017). Muslims' social inclusion and exclusion in France, Québec, and Canada. Journal of Ethnic and Migration Studies, 43(15), 2473–2498. [Google Scholar]
  • Safran, W. (1991). State, nation, national identity, and citizenship: France as a test case. International Political Science Review, 12(3), 219–238. [Google Scholar]
  • Sen, A. (2020). Three evils of citizenship education in Turkey: Ethno-religious nationalism, statism and neoliberalism. Critical Studies in Education, 63(3), 307–322. https://doi.org/10.1080/17508487.2020.1761849 [Google Scholar] [Crossref] 
  • Šíp, R. (2014). Globalization, nationalism and Europe: The need for trans-national perspectives in education. Human Affairs, 24(2), 248–257. https://doi.org/10.2478/s13374-014-0223-z [Google Scholar] [Crossref] 
  • Smith, B. (2021). The certainty of nationalism in uncertain times. In S. Riddle, A. Heffernan, & D. Bright (Eds.), New perspectives on education for democracy: Creative responses to local and global challenges (1st ed., pp. 167–179). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003145806-16 [Google Scholar] [Crossref] 
  • Smith, T. W. (2005). Civic nationalism and ethnocultural justice in Turkey. Human Rights Quarterly, 27(2), 436–470. https://doi.org/10.1353/hrq.2005.0027 [Google Scholar] [Crossref] 
  • Soysal, Y. N., & Schissler, H. (2005). The nation, Europe, and the world: Textbooks and curricula in transition. Berghahn Books. [Google Scholar]
  • Soysal, Y. N., & Szakács, S. (2010). Reconceptualizing the republic: Diversity and education in France. Journal of Education Policy, 25(5), 633–648. [Google Scholar]
  • Şimşek, A., & Karaduman, E. (2023). Türkiye'de vatandaşlık eğitiminin yönü (II. Meşrutiyet döneminden günümüze 2022). Selçuk Türkiyat, (Cumhuriyet'in 100. Yılı Özel Sayısı), 75–108. https://doi.org/10.21563/sutad.1378237 [Google Scholar] [Crossref] 
  • Tight, M. (2019). Documentary research in the social sciences. SAGE Publications Ltd. https://doi.org/10.4135/9781529716559 [Google Scholar] [Crossref] 
  • Troyansky, D. G., & Hunt, L. (1986). Politics, culture, and class in the French Revolution. University of California Press. [Google Scholar]
  • Üstel, F. (2004). "Makbul vatandaş"ın peşinde: II. Meşrutiyet'ten bugüne vatandaşlık eğitimi. İletişim Yayınları. [Google Scholar]
  • Weber, E. (1976). Peasants into Frenchmen: The modernization of rural France, 1870–1914. Stanford University Press. [Google Scholar]
  • Wegner, G. (2002). Anti-Semitism and schooling under the Third Reich. Routledge. [Google Scholar]
  • Yılar, M. B., & Çam, İ. D. (2021). Who are we? and Who are they? The construction of Turkish national identity in textbooks within the context of the Turkish War of Independence. Middle Eastern Studies, 57(6), 880–903. https://doi.org/10.1080/00263206.2021.1885027 [Google Scholar] [Crossref] 
  • Zabun, E. (2025). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli ışığında sosyal bilgiler öğretim programında toplumsal kimliğin inşası: 2018 ve 2024 programlarının karşılaştırmalı analizi. Al-Farabi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 10(2), 395–417. https://doi.org/10.5281/zenodo.18056397 [Google Scholar] [Crossref]